Helaas is Iannis Xenakis in Februari 2001 op 79 jarige leeftijd overleden. Mr. het Veer die nauwe banden onderhield met Xenakis heeft jarenlang de muziek van Xenakis een podium gegeven en heeft zelfs een ensemble voor Xenakis opgericht. Het nieuws raakte hem zeer. Zijn muziek zal wel nog gewoon worden uitgevoerd in de toekomst.
Iannis Xenakis, componist,
architect, civiel ingenieur.
Geboren (1922) in Roemenië uit Griekse ouders. Afgestudeerd als civiel ingenieur aan de Technische Hogeschool te Athene. Studeerde compositie bij Herman Scherchen, Olivier Messiaen en Darius Milhaud in Frankrijk en Zwitserland.
Xenakis maakte gedurende de tweede wereldoorlog deel uit van het verzet in Griekenland. Veroordeeld tot een lange
gevangenisstraf vluchtte hij als politieke vluchteling naar Frankrijk; hij woont daar sinds 1947.
In Parijs werkte hij gedurende 12 jaar met Le Corbusier in de architektuur. Hij nam deel aan het ontwerpen en uitvoeren van verschillende projecten zoals het Tourette Convent, het Bagdad Stadion, de Chandigarh Assembly Hall en enkele huizen.
Hij vond de stochastische muziek uit (gebaseerd op waarschijnlijkheids-theorie), symbolische muziek (gebaseerd op gezette theorie) en andere muzikale systemen gebaseerd op verschillende wiskundige
theorieën voor de compositie van instrumentale, vocale of electro-acoustische muziek; ook gebruikt hij computers in zijn composities. Hij vond diverse compositie-technieken uit die een soort 'lingua franca' voor de
avant-garde zijn geworden.
Hij ontwierp het Philips Paviljoen voor de Wereldtentoonstelling in Brussel (1958), de 3D licht en geluidscompositie Polytope in het Franse Paviljoen van de Expo '67 in Montreal. In 1974 werd aan Xenakis de Gouden Maurice Ravel medaille toegekend. Hij is erelid van de Amerikaanse Academie voor Kunst en Letteren. In 1977 ontving hij de Beethovenprijs te Bonn. In Parijs richtte hij een studio voor
elektronische computermuziek op (CEMAMu) en ontwierp hij een mobiele componeercomputer, de zgn. l'UPIC. Hiermee worden workshops georganiseerd voor kinderen, belangstellenden en componisten.
In 1976 organiseerde de Stichting Nieuwe Muziek een Xenakis-festival.
Ter gelegenheid van zijn 75ste verjaardag werd een tweede Xenakis Festival georganiseerd.
Voorts heeft Nieuwe Muziek het Xenakis Ensemble opgericht om de muziek van Iannis Xenakis meer onder de aandacht te brengen. In samenwerking met de BVHaast heeft Nieuwe Muziek 2 LP's en 2 CD's uitgegeven.
Wat Xenakis in de muziek bezighoudt is de factor orde versus wanorde. Door 'wanordelijke' geluidsbronnen als zelfstandige elementen in zijn compositietechniek toe te passen, doet hij een idioom ontstaan, dat ondanks de massaliteit helder en duidelijk is. Duidelijk als graniet: qua uitdrukkingskracht tot in het barbaarse; zuiver ritmisch tot in het detail.
Onder de thans op de voorgrond staande avant-gardisten is Iannis Xenakis de enige die tot in de structurele grondslagen van zijn muziek het 19e eeuwse individualisme heeft afgezworen. Zijn muzikaal denken is gericht op het zoeken naar
articulatievormen, die niet meer uitgaan van aparte tonen die op een rijtje worden gezet,
maar die uitgaan van toonmassa's, toonwolken, structuren waarbinnen de afzonderlijke toon geen kans meer krijgt om zich ijdel op de voorgrond te schuiven. Het is niet zo moeilijk om in het werk van Xenakis een aantal centrale thema's te vinden. De meeste betekenis krijgt zijn interpretatie van het begrip 'ruimte'. Daarnaast is dat wiskunde en als derde thema speelt in het leven en werk van Xenakis het isolement een belangrijke rol.
In het begrip ruimte zoekt Xenakis de middelen om tot een integratie van verschillende kunstvormen te komen. Dit heeft ondermeer geleid tot een streven naar zich continu wijzigende structuren. De mathematische benadering van Xenakis lijkt voort te komen uit een diepgeworteld verlangen om een fenomeen als schoonheid onder controle te krijgen en te kunnen manipuleren door de elementen waaruit het is opgebouwd, te vangen in het web van de logica. Als componist uit hij dat verlangen door het met behulp van de computer sturen van de tonen. Zijn muzikaal maatschappelijk isolement in de jaren '50 was het rechtstreekse gevolg van zijn afkeer van het serialisme, welk systeem hij zag als een stap terug in de muziekgeschiedenis. Xenakis bewandelde de tegenovergestelde weg.
Xenakis is een idealist, voortdurend op zoek naar middelen om de creatieve vermogens van de mens te stimuleren.
Als er in vakkringen over de muziek van Xenakis wordt gesproken, mondt het gesprek meestal uit in de onderwerpen computer-muziek of de stochastiek en haar ondoorgrondelijkheid.
(stochastiek = waarschijnlijkheids-berekening; de bestudering van alle zaken die in principe
ongedetermineerd zijn en ontsnappen aan een strikte causaliteit).
Over de muziek van Xenakis wordt zelden werkelijk gesproken. Die bestaat daadwerkelijk, los van alle procédés of machines waaruit zij ontstaan is. Zij neemt in de na-oorlogse muziek zelfs een grote, zij het wat eenzame positie in.
Terwijl Stockhausen en Boulez c.s. in de jaren '50 probeerden een moderne versie van de klassieke compositiedoctrine te creëren, toonde Xenakis op technisch, esthetisch en filosofisch terrein aan, dat de muzikale problemen die aan de orde waren, er heel anders uitzagen en dat de seriële doctrine kinderlijk en naïef was, zowel in wiskundig als muzikaal opzicht. Een visie, waarmee hij zich de volmaakte minachting van de seriële componisten op de hals haalde.
Maar zij heeft hem er niet van kunnen weerhouden zijn weg consequent te bewandelen en naar oplossingen van die problemen te zoeken, die aan de orde moeten komen wil men de moderne muziek op een authentieke manier verder
ontwikkelen.
Er wordt dikwijls beweerd dat de muziek van Xenakis technocratisch: machinemuziek zou zijn. Dergelijke opmerkingen trachten te suggereren dat deze muziek daarom minder muziek, minder expressief zou zijn. Xenakis zelf verklaarde eens dat zijn muziek inderdaad abstract is (evenals de latere strijkkwartetten van Beethoven trouwens), maar "in mijn muziek leeft de hele agonie van mijn jeugd en van het verzet [hij was betrokken bij de Griekse anti-fascistische vrijheidsoorlog die door het Britse imperialisme in de kiem gesmoord werd], (...) of meer nog, de soms
mysterieuze dodelijke geluiden van de koude winternachten in 1944 te Athene. Van hieruit werd mijn idee van het opstapelen van klankgebeurtenissen geboren en daarom is er nu een stochastische
muziek."
En inderdaad heeft de muziek van Xenakis een heel eigen, zeer nieuwe expressiviteit. Het is als het ware een muziek, die zich niet meer op het strikt individuele concentreert, maar op de massa. In tegenstelling tot veel van zijn avant-garde collega's, die in werkelijkheid nog in de 19de eeuw leven, is Xenakis een authentieke figuur van onze tijd.
Hij is de enige die tot in de structurele grondslagen van zijn muziek het individualisme heeft afgezworen. Zijn muzikaal denken is gericht op het zoeken van uitdrukkingsvormen die niet meer uitgaan van aparte tonen die op een rijtje worden gezet, maar die uitgaan van toonmassa's, toonwolken, structuren waarbinnen de afzonderlijke toon geen kans meer krijgt om zich ijdel op de voorgrond te schuiven. Op die manier reageert Xenakis impliciet op de doctrine van de seriële muziek: deze was zo verliefd op haar interne constructie dat zij de buitenkant van de muziek, haar lichaam, bijna veronachtzaamde. Xenakis bewandelde de tegenovergestelde weg. Hij probeerde opnieuw aan de lichamelijkheid van de muziek een nieuwe inhoud te geven en al zijn compositietechnische methodes staan in dienst van dit
doel.
Bron: Boehmer, Dr. Konrad, Xenakis en zijn muziek.