Xenakis in het nieuws

Iannis Xenakis houdt niet van onnodige poespas.

Zijn vrouw Frangoise kan erover meepraten. In 1953 was ze gedwongen om met hem te trouwen, omdat haar werkgever haar dreigde te ontslaan als ze 'onwettig' bleef samenwonen. Op 3 december togen Iannis en Frangoise naar het gemeentehuis. Binnen een vloek en een zucht was het huwelijk voltrokken en het nieuwbakken echtpaar ging uit lunchen. Het eten was nog maar nauwelijks naar binnen gewerkt of Xenakis zei tegen zijn vrouw: "Goed, het heeft geen zin om ook de middag te verspillen, dus ik ga maar eens aan het werk." Weg was hij. Verbruik mijn tijd niet, ik heb nog wel iets beters te doen. Dat is ook wat Xenakis -buitengewoon vriendelijk overigens- uitstraalt naar iedereen die hem komt interviewen. Een praatje over het weer, even informeren of de reis van Middelburg naar Parijs goed is verlopen, een bakje thee of koffie aanbieden? Het komt in zijn hoofd niet op. Ga zitten en vraag wat je te vragen hebt. De meeste antwoorden zijn niet langer dan één zin, waarna telkens dezelfde vier woorden volgen:
En dat is het."

Muziekstraat

Plaats van handeling is Xenakis' werkruimte in de Rue Victor Masse, vlak achter Place Pigalle. Enkele maanden geleden kwam de kunstredactie van een Franse krant op het idee een artikel te wijden aan deze straat, waar binnen een afstand van honderd meter zes muziekwinkels zijn gevestigd, vrijwel allemaal gespecialiseerd in elektrische gitaren. Elke Franse popmuzikant die iets voorstelt, schijnt zijn apparatuur te kopen in de Rue Victor Massé. Het verhaal over dé muziekstraat van Parijs was bijna af, toen de schrijver ontdekte dat hij iets over het hoofd had gezien. Namelijk dat op de vierde verdieping van een appartement aan de Rue Victor Masse jarenlang van 's morgens vroeg tot 's avonds laat is gewerkt aan een ruim honderdveertig composities tellend oeuvre dat door het onstuitbare zoeken naar vernieuwing uniek is in de wereld. Toch geen onbelangrijk detail. Het is tekenend voor het gebrek aan erkenning dat Xenakis in Frankrijk ervaart. In elk land zou de 75ste verjaardag van een componist van zijn formaat aanleiding zijn voor een reeks van concerten, radioprogramma's en bijlagen in kranten en tijdschriften, maar rond de 29ste mei bleef het stil in Frankrijk.

"In Engeland zijn concerten georganiseerd ter gelegenheid van mijn verjaardag en straks dus in Nederland", somt Xenakis op. En dat was het dan. "Nee, ik bezoek die uitvoeringen niet." Lachend vervolgt hij: "Hoewel de organisatoren heel hard proberen om mij er naartoe te krijgen. Maar het kan me niks schelen. Ik ben te oud om zulke concerten te bezoeken.

Luisteraar

Zelfs sommige premières slaat hij tegenwoordig over, zodat er composities van hem bestaan die hij nog nooit heeft horen uitvoeren. "Ik vind dat niet vervelend. Het schrijven van een compositie is voor mij, het belangrijkste, niet wat er daarna mee gebeurt. Na mijn dood worden mijn stukken waarschijnlijk nog steeds uitgevoerd. En over een paar eeuwen misschien ook wel. Dan weten de mensen helemaal niet meer wie die Xenakis was die dat ooit schreef. Als straks, enkele generaties later, mensen mijn muziek uitvoeren, begrijpen ze niet meer hoe ik die heb geschreven. Als een musicus vandaag de dag een Italiaanse partituur uit de zestiende of zeventiende eeuw speelt, komt hij ook dingen tegen die hij niet snapt omdat de notatie en de muziekpraktijk in de loop der eeuwen zijn veranderd. Dan kan hij toch ook niets meer aan de componist vragen?" Bij het componeren denkt Xenakis geen moment aan de luisteraar. Natuurlijk niet. Welke luisteraar? Weet u dat? Niemand weet dat. Een componist kent zijn luisteraars niet. Hij moet alleen zijn als hij zijn muziek schrijft en zich daarbij niets van de luisteraar aantrekken. Want de luisteraar verandert. Elke generatie benadert muziek of kunst op een andere manier. Daar staat de componist buiten. Dat doet voor hem niet ter zake."

"Natuurlijk, muziek bestaat om ernaar te luisteren, maar dan moet het eerst gespeeld worden. Als musici het niet spelen, is dat jammer voor de muziek maar zo gaan de dingen. Muzikanten zijn niet verplicht om mijn muziek uit te voeren. Ze spelen vaak liever iets wat aangenaam is voor de luisteraar. En wat betekent dat? Dat betekent dat ze het kennen en niet dat ze het nog moeten ontdekken. Bij de meeste musici staat het ontdekken van muziek jammer genoeg niet op de eerste plaats. Ze zien niet in wat voor nut dat heeft voor hen of voor het publiek."

"Met zulke overwegingen kan ik me niet bezighouden als ik muziek schrijf. Ik heb er juist een hekel aan om mezelf te herhalen. Ik wil alleen maar dingen doen die nog niet eerder zijn gedaan. Nieuwe geluiden maken waarvoor nieuwe technieken nodig zijn. Dat maakt het moeilijk, ook voor de musici want die weten daardoor niet hoe ze iets moeten spelen. Ongetwijfeld zijn er in mijn muziek ook constante factoren aan te wijzen, maar die wil ik niet volgen. Ik probeer me daarvan niet bewust te zijn, zodat ik me er niet door kan laten leiden."

De verlegen Xenakis mist niet alleen het talent om zijn muziek te verkopen, hij ziet er ook het nut niet van in. Zelfs musici die hem opzoeken en vragen stellen over de achtergrond van een compositie die ze willen uitvoeren, komen vaak van de koude kermis thuis. Hij kan ze niet meer vertellen dan hij in noten op papier heeft gezet. Dat zijn muziek desondanks met grote regelmaat wordt uitgevoerd -zij het niet in Frankrijk- pleit voor de kwaliteit. Die wordt wel onderkend.

Verkeerde tijd

Aanvankelijk zag het er niet naar uit dat Xenakis het ooit tot componist zou schoppen. Hij werd op 29 mei 1922 geboren in het Roemeense Braïla. Vanaf zijn tiende ging hij naar school in Griekenland. Hij studeerde aan de technische hogeschool in Athene. Tegelijkertijd ging zijn belangstelling uit naar Griekse volksmuziek en de bouwkunst van de klassieke oudheid. "Ik was ongelukkig omdat ik leefde in een eeuw waarin ik niet paste", zei hij, daarover ooit in een interview. " Ik had het idee dat ik in een verkeerde tijd was geboren. Ik kon het moderne leven niet verdragen, dat was te lelijk; te oninteressant. Ik wilde daaraan ontsnappen en mijn eigen universum creëren." Voorlopig kreeg hij daarvoor geen kans. De Tweede Wereldoorlog brak uit en Italiaanse en Duitse soldaten bezetten Griekenland. Xenakis sloot zich aan bij het communistische verzet. In 1944 werd Griekenland bevrijd, maar de Engelsen trachtten onmiddellijk het populaire communisme de kop in te drukken. De oorlog ging door en in december raakte Xenakis zwaar gewond bij een Engels bombardement op Athene. De linkerhelft van zijn gezicht werd ernstig beschadigd en hij verloor het zicht van één oog. De communisten trokken uiteindelijk aan het kortste eind en het door de Engelsen in het zadel geholpen rechtse bewind veroordeelde Xenakis ter dood. Hij wist uit te wijken naar Frankrijk en in 1947 vestigde hij zich in Parijs.